Mandegar ::زنگ ها چه وقت به صدا در می آیند

زنگ ها چه وقت به صدا در مي آيند!

بهنام ناصح

نگاهي به وضعيت نشر كتاب كودك در ايران

گفته مي‌شود پس از جنگ جهاني دوم، متفقين براي ريشه‌يابي علل بروز نازيسم در آلمان، به كنكاشي همه جانبه خصوصاً در زمينه‌‌هاي فرهنگي آن كشور ‌‌پرداختند. حاصل اين تحقيقات تغيير اساسي در نظام آموزشي و كتب درسي دانش‌آموزان بود. چرا كه بذر نژادپرستي و برتري‌‌‌جويي را در چنين نظامي يافتند.
و امّا ما:
در حالي كه آموزش غيرمستقيم و نقش آن در آينده‌‌ي كودكان و فرهنگ اجتماعي از اصول بديهي روانشناسي و جامعه‌‌شناسي محسوب مي‌شود جاي بسي تأسف است كه كتاب‌هاي كودكان در ايران داراي اهميتي به مراتب كمتر از تنقلاتي است كه هر روزه براي آن‌‌ها خريداري مي‌شوند. در تهيه و توليد اكثر اين كتاب‌ها به تنها نكته ي كه توجه مي‌شود فروش خوب و استقبال عمومي است از اين رو , روز به روز با چاپ كتاب‌‌‌هاي سخيف، ذائقه كودكان رو به نزول مي‌رود و به طبع، سودجويان در پي نشر كتاب‌‌‌‌هايي نازل‌‌تر برمي‌‌آيند و اين دور باطل سير قهقرايي خود را چون گردابي تا هر جا كه مقدور باشد طي مي‌‌كند. و در اين ميان تلاش و كوشش چند نويسنده‌ي با ذوق و هنرمند و چند ناشر با فرهنگ در خيل عظيم كتاب‌هاي باري به هر جهت، هر چند قابل تقدير اما بسيار نااميد كننده به نظر مي‌رسد.
اگر چه نتيجه چنين تلاش‌‌‌هاي مثبتي را گاه در مجلات تخصصي اي مثل كتاب ماه كودك و نوجوان و … مشاهده مي‌كنيم اما با كمال تأسف بايد گفت: تعداد و نحوه‌ي كار اين عزيزان در مقايسه با شمارگان كتاب‌هاي رنگارنگ بازاري بيشتر شباهت به بولتن‌هاي انجمن‌هاي ادبي و مجامع روشنفكري دارد تا كتاب‌هايي كه مي‌بايست دست به دست بين كودكان و نوجوانان بچرخد و با آن بزرگ شوند.
بديهي است آن چه از كتاب كودك انتظار داريم صرفاً نوشتاري آموزشي كه كودكان را با جملات و پندهاي آبكي اندرز باران‌كند نيست, بلكه حداقل انتظار اين است كه از آموزه‌هاي غلط (چنان كه فراوان ديده ‌‌مي‌شود) بپرهيزد و كمي در رشد شعور هنري و بالا بردن قوه تخيل آنان تأثير بگذارد و يا لااقل بدون آن كه صدمه‌اي به روح كودك بزند كمي سرگرم كننده و جذاب باشد.
اين اصول ساده در مواجهه با حقايق موجود (خصوصاً اگر پاي صحبت ناشري صادق بنشينيد) ايده‌‌‌‌‌آل‌‌هايي دست نيافتني جلوه مي‌كنند كه مگر در شرايطي خاص و از جان گذشتگي مالي و روحي ناشر و نويسنده، در جامعه مقدور نمي‌‌‌‌شوند.
در اين جا به عنوان نمونه، هفت كتاب به طور كاملاً تصادفي (وبدون در نظر گرفتن ملاحظاتي خاص يا تعمد در گزينش ) انتخاب و بررسي مي‌شود و قضاوت نهايي را به عهده‌‌ي مخاطب محترم مي گذارم.

كتاب اول: زيباي خفته [1]
اين كتاب از سري مجموعه كتاب‌‌‌‌‌هاي كارتوني است كه با بازسازي تصاوير آن از روي فيلم‌‌هاي انيميشني با استقبال خوبي از طرف كودكان مواجه شده است و اين فروش خوب بيشتر مديون آشنايي كودكان با اين شخصيت‌ها (مثل سيندرلا، سفيد برفي و …) است تا جذابيت خود كتاب.
ناشرين چنين آثاري، خوب مي‌دانند كه كودكان بر خلاف بزرگسالان كتاب خود را هيچگاه از پيش انتخاب نمي‌كنند و يا به دنبال موضوع خاصي نمي‌‌گردند بلكه عموماً با ديدن روي جلد كتاب و احتمالاً شناختن شخصيت مورد علاقه‌‌شان آن را برمي‌‌گزينند و طبيعي است كه چيزي از جيب پدر و مادر خود كم مي‌كنند و به خود چيزي نمي‌افزايند.
كتابي كه با 60 خط (با كلمات درشت) داستان زيباي خفته را گزارش گونه نقل مي‌كند با نقاشي‌هايي كه به مراتب از فيلم اوليه كم كيفيت‌‌‌‌‌تر است اين سوال را در ذهن هر پدر و مادر آگاهي ايجاد مي‌كند كه وقتي كارتون چنين داستاني را با جذابيت و جلوه‌هاي بصري بيشتري مي‌‌توان ديد, انتشار و خريد چنين كتاب‌‌‌ها‌‌‌يي با قيمتي تقريباً برابر چه لزومي مي‌‌‌‌تواند داشته باشد؟

كتاب دوم: خرس زورگو    [2]
اين كتاب را به تمام والديني كه تمايل دارند فرزنداني فرصت‌‌طلب و ضد اجتماع داشته باشند اكيداً توصيه مي‌‌كنيم!
قصه‌‌‌ي اين كتاب، ماجراي خرس زورگويي است كه با آزار ديگر حيوانات چهره‌اش روز به روز زشت‌‌تر مي‌‌‌شود اما قسمت جالب داستان تصميمي است كه حيوانات با هم مي‌‌گيرند:
«پس از ساعتها مشورت تصميم عجيبي گرفتند، آن تصميم عجيب اين بود كه، هر چه بيشتر از خرس زورگو اطاعت كنند تا او كارهاي زشت خود را ادامه دهد و چهره‌اش زشت و ترسناك‌‌تر شود، شايد وقتي كه خرس فهميد چقدر بدقيافه شده است، از كارهاي زشت خود دست بردارد و حيوانات جنگل را راحت بگذارد.»
قصد ندارم با بدبيني همه چيز را توطئه‌‌‌‌آميز جلوه بدهم امّا براي انحطاط يك جامعه شما راهي بهتر از نوشتن چنين داستان‌هايي براي كودكان سراغ داريد؟
و جالب‌‌‌‌تر اين كه در پايان داستان وقتي خرس قيافه زشت شده خود را در آب مي‌بيند و فرار مي‌‌كند. داستان شكل جنايي پيدا مي‌كند.
«هنوز چند روزي از اين ماجرا نمي‌‌گذشت كه خرس از ناراحتي سخت بيمار و ضعيف شد، و هر روز بيش از روز قبل نيرو و توان خود را از دست داد. حيوانات جنگل كه منتظر چنين فرصتي بودند، خرس بدجنس را از بين بردند و به سزاي اعمالش رساندند. پس از مرگ خرس آرامش و صفا به جنگل بازگشت و حيوانات بار ديگر به زندگي طبيعي خود بازگشتند.»
نتيجه اخلاقي: از زورگو اطاعت كن و ناتوان را بكش.

كتاب سوم: آموزش رنگ‌‌‌آميزي و الفباي فارسي و انگليسي   [3]
روي جلد كتاب نوشته شده جلد اول ولي در صفحه‌‌‌ي داخلي ذكر شده است جلد دوم از R تا Z حتي اگر از اين اشتباه فاحش انتشاراتي صرف‌‌ نظر كنيم، خود كتاب به حد كافي ما را منفعل مي‌كند.
آموزش رنگ‌آميزي، الفباي فارسي و انگليسي آن هم در 12صفحه معجزه‌اي از نوع MP3 !
در اين معجون به كلماتي برمي‌‌خوريم كه بايد مثلاً نمونه‌‌ي حروف بكار رفته باشند. از خوش سليقه‌‌‌گي تهيه‌‌‌كنندگان كتاب است كه لابد از كلمات مأنوسي مثل«فك» و «غريق نجات» استفاده شده!
از اين گذشته هيچ رابطه اي منطقي بين حروف انگليسي و فارسي وجود ندارد بر خلاف اكثر كتاب‌‌هاي اين چنيني كه سعي مي‌شود حرف فارسي تناسب آوايي با حرف انگليسي داشته باشد، در صفحه مربوط به حرف ص(صندوق) حرف R ديده مي‌‌شود.

كتاب چهارم: حسني گل پسره           با عم‌‌‌‌قزي همسفره      [4]
در مورد اين كتاب توضيحي لازم نيست و فقط به آوردن 5 بيت از اين منظومه اكتفا مي‌‌‌كنم. توجه شما را به وزن ابيات خصوصاً بيت آخر جلب مي‌‌‌كنم.
توجه: هر گونه شباهت احتمالي بين اين ابيات و بند تنبان كاملاً اتفاقي است.

بعد هم رفتند اصفهان به شهر نصف جهان

ديدند منار جنبان ميدان نقش جهان

سي‌‌ وسه پل و عالي‌‌‌قاپو چهل ستون و پل خواجو
رفتند به سوي بازار ديدند سفره قلمكار

گز اعلاء خريدند صنايع دستي را ديدند

كتاب پنجم: خرگوش دُم پنبه‌‌‌‌اي [5]

كتابي است كوچك با نقاشي‌‌هاي نسبتاً قشنگ براي كودكاني كه احتمالاً هنوز خواندن نمي‌‌‌‌‌دانند. داستان به شدت انتزاعي و گيج كننده است. تصور بفرماييد قيافه كودك را در مواجهه با پديده‌هايي مثل ماشين زمان و يا فرهنگ ناآشنايي كه در آن از «روز استقلال» [آمريكا] ياد مي‌‌شود.

كتاب ششم: عليمردان خان [6]

اين كتاب كه باز نويسي است [ مثلا] از داستان معروف عليمردان خان در 7 صفحه . فقط لطفا به بيت آخر توجه بفرماييد :

حالا ديگه شده بود با همه دوست دوست شدن با همه كس چقدر نكوست

كافي است اين شعر را با شعر عليمردان خان كه نزديك 100 سال پيش مرحوم ايرج ميرزا سروده مقايسه كنيد تا متوجه شويد چقدر پس رفت داشته ايم.

من كه شخصا ترجيح مي دهم به جاي چنين اشعار سستي خود كتاب ايرج ميرزا را ( حتي با عارفنامه و هزّالي هاي ديگرش) در دسترس كودك قرار دهم! شما را نمي دانم .

كتاب هفتم : راز گلستان مخفي [7]

اگر نقاشي هاي قشنگ و كودكانه كتاب نبود شايد تصور مي كردي چند برگ از تاريخ بيهقي را جلد كرده و به شما فروخته اند .

نويسنده ي محترم كتاب سيد علي صالحي( كه اميدوارم همان صالحي شاعر نباشد ) فقط به نثر فاخر اكتفا نكرده و بيانيه هاي سياسي را هم چاشني كارش كرده است :

« صبح روز جمعه بود كه امير ماهان از سوي مردم انتخاب و جانشين پدر شد , باغبان پير هم رو به مردم گفت : خوشا بر ملتي كه حاكمشان , حكيم هم باشد ...!

و امير ماهان به ميان مردم آمد و گفت :

بايد راز گلستان مخفي بر همه ي مردم ِ من آشكار شود . گلستاني براي همه از گل و كتاب و آزادي ...!

و مردم هفت روز تمام جشني عظيم گرفتند و جملگي از پي امير ماهان به سوي گلستان باغبان پير راه افتادند تا بيايند واز زحمات او سپاسگزاري كنند...»

واين مشت , نمونه خروار كافي است تا از وضع بازار كتاب كودكان آن طور كه هست آگاه شويم.

در اين نوشته قصد ندارم تمام گناه ها را گردن ناشران بياندازم (كه البته اين ساده ترين كار است)بلكه معتقدم عمل كرد آنها را بايد در وجود يك سيستم معيوب بررسي كرد. با توجه به برنامه هاي راديو و تلويزيون وكتاب هاي درسي و نحوه ي نگرش آموزش و پرورش مي توان پي برد چه بر سر ذائقه ذهني و هنري كودكان مي آيد. و در اين بلبشو , ادارات محترم مميزي اگر حساسيت هاي بيمار گونه خود را از مسايل مذهبي وسياسي با كمك روانشناسان وجامعه شناسان بيشتر معطوف به مسايل بهداشت رواني و تربيتي مي كردند و ديگر نهادهاي دولتي , يارانه ها را به جاي حيف وميل در راه نور چشمي ها به طور عادلانه تري تقسيم مي كردند شايد وضع بهتر از امروز بود. نمي دانم شايد زنگ ها به صدا در نيامده و شايد هم در آمده و ما پنبه در گوش داريم .هر روز هزاران بمب ساعتي بر فكر و روح كودكانمان نصب مي كنيم و انفجار هاي مهيبي را كه در اطرافمان اتفاق مي افتند... نه ! انگار هنوز زود است كه جدي بگيريم.