 آذربایجان در آیینه داستان
علیرضا ذیحق
تاریخچهی داستان نویسی به زبان تركی در آذربایجانِ
 در بررسی ادبیات آذربایجان در سرحدهای ایران ( آذربایجان جنوبی)،
ادبیات داستانی به عنوان یك ژانر مستقل ادبی، از سال 1300 ه.ش آغاز
می شود. در 1300 خورشیدی بوده كه نخستین نمونه های مدرن داستانی به
زبان تركی آذربایجانی در ایران خلق شده و در این میان " عباس پناهی
ماكویی " به عنوان یك پیشگام محسوب می شود. اولین قصهی وی "
پریشان " بوده كه آن را در روزنامه" فكر " منتشر كرده است.
یكی از قصه نویسان مطرح ِ دیگر در دورهی اول قصه نویسی آذربایجان
( 1300- 1324- ه.ش)، " علیقلی كاتبی " بوده كه داستانی از وی با
نام " وولقان / آتتشفشان " در 1320 منتشر می گردد.
در این دوره تاریخ آذربایجان با كشمكش های اجتماعی و سیاسی بسیاری
همراه بوده و ضمن تقارن با سالهای جنگ جهانی دوم، تشكیل حكومت ملی
آذربایجان توسط سید جعفر پیشه وری را نیز ارمغان داشته است .موضوع
غالب داستان هایی كه در آن دوره توسط نویسندگان نوشته شده، ضمن یدك
كشیدن ردی از ایدئولوژی حاكم بر شوروی، پاره ای مطالبات نوین را هم
در افكار عمومی جا می انداخت. از مضامین عمدهی قصه ها، عشق به
آزادی،حس وطن پروری، احیاء زبان مادری، گذران مردم و پرداختن به
دستاوردهای حكومت ملی آذربایجان بوده است. در دورهی حكومت ملی،
زبان آذربایجانی زبان رسمی دولت اعلام شد و از حمایت های ریشه دار
مردمی برخوردارگردید. انتشار مطبوعات و كتب مختلف ادبی به زبان
تركی آذربایجانی در این دوره رونق و گسترش فراوانی یافت و نمونه
های بدیعی از داستان های امروزی توسط نویسندگان مختلفی از جمله
علیقلی كاتبی، فتحی خشكنابی، قهرمان قهرمانزاده و ... در آن نشریات
به چاپ رسید. درپایان دوره یكسالهی حكومت خود مختارفرقهی
دموكرات آذربایجان كه با فاجعه ای از كشتار ها، زندان ها، تبعیدها،
گم گشتگی ها و مهاجرت ها قرین گردید، فرهنگ و ادب آذربایجان تولدی
نوین را شاهد شد و افقی فراروی ملیت های ایرانی گشوده شد كه می
توانستند ضمن حفظ روحیهی ایرانی و ایراندوستی، گامهایی را برای
ارتقاء فرهنگ و زبان مادری خود بردارند. دراین یكساله كتاب های
درسی مختلفی تألیف شد كه مجموعه كتابهای درسی " آنا دیلی / زبان
مادری " هنوز هم جزو بهترین منابع برای شناخت عمق و ژرفای ادبیات
آذربایجانی برای سنین مختلف محسوب می شود. از جمله چهره های
برجستهی ادبیات داستانی این دوره " عباس پناهی ماكویی "
نویسندهی رمان های تاریخی ِ " ستارخان " و" خیابانی " بود كه به
ناچار از وطن مهاجرت كرد و جریان شكل گیری و تكامل ادبیات آذری در
ایران – با از دست دادن چنین استعدادهای توفنده و جوان - با ضرباتی
مهلك مواجه شد.
در دورهی پهلوی اول تا انقلاب 1357 ه. ش، با قدغن شدن زبان تركی
و ممنوعیت چاپ و نشر هرگونه اثری به زبان تركی، فقط تنی چند
توانستند كه آثار داستانی خود را در خلوت و انزوا بیافرینند و با
به جان خریدن هرگونه تهدیدو شكنجه ای، گاه با اسامی مستعار و گاه
 حقیقی به نشر قاچاق آثارشان اقدام كنند كه از این میان می توان به
" گنجعلی صباحی، علی تبریزی، صمدبهرنگی ( با متن تركی قصهی تلخون
) و غلامحسین ساعدی با نمایشنامه " قورد لار / گرگها " اشاره كرد.
بعد از پیروزی انقلاب 1357 و رهاوردهایش از نظر آزادی های ملی و
مدنی برای خلق های ایران، بار دیگر ملیت های ایرانی از جمله
آذربایجانی ها توانستند كه آثار خلاقهی ادبی به زبان مادری خود
رادر قالب مطبوعات و كتابهای مختلف منتشر كنند. از میان چهره های
نام آور نویسندگی در سالهای آغازین انقلاب اسلامی ایران كه حضوری
فعال در نوشتن داستان داشتند، می توان به نویسندگانی چون حبیب
ساهر، علیرضا ذیحق، مرتضی مجدفر، حسین فیض الهی وحید و ... اشاره
كرد .
در این دوره مطبوعات زیادی از جمله مجله های وارلیق ( به سردبیری
دكترجواد هیئت )، یولداش، انقلاب یولوندا، یئنی یول ( به سردبیری
دكتر حسین محمدزاده صدیق )و دده قورقود ( به كوششهای علیرضا ذیحق
و حسین فیض الهی وحید ) و ... پا به عرصه حیات گذاشته و به نشر و
ترویج ادبیات آذربایجان به زبان تركی كوشیدند كه بخش داستانی ِآن
نشریات، بخصوص در مجله " دده قورقود " پررنگ تر بوده است.
بعد از سال 1363 خورشیدی، اكثر نشریات تركی به جز مجله وارلیق، به
محاق تعطیلی كشیده شد و تا سال 1369 كه روزنامه كیهان مجله " یول/
راه " را انتشار داد شاهد یك خلأ موقت تاریخی در انتشار مطبوعات
تركی بودیم و بالطبع ركودی در رشد ادبیات داستانی و منثور
آذربایجان. در مجله یول نویسندگانی مثل " علی احمدی آده / ع.
اورمولو "، اسماعیل هادی، بهروز ایمانی و" علیرضا ذیحق/ ع. آغ
چایلی " و ... با نشرنمونه هایی ازنثر ها و نوشته های داستانی، به
جریان داستان نویسی آذربایجان توانی نو رساندند. در این سالها
مجموعه داستان های تركی ِ" قارا چوخا " از ناصر منظوری، " قوی
اولسون اون " از دكتر محمد تقی ذهتابی و پیش ترها در سال 1361
مجموعه داستان مشترك" آذربایجان گولوشی/ طنز آذربایجان " از علیرضا
ذیحق و حسین فیض الهی وحید، كارهایی بودند كه در حوزهی ادبیات
داستانی آذربایجان، جای خاصی را برای خود اختصاص می دادند .
درسالهای بعد از انتخابات 1376 و به قدرت رسیدن جریان اصلاح طلب در
نظام جمهوری اسلامی ایران، انتشاركتب و نشریات دوزبانهی تركی -
فارسی، با شدت بیشتری همراه شد وبا ظهور قصه نویسانی جوانی همچون
حمید رستمی ( آرغیش ) و رضا خلیلی (طوغرول آتابای ) و ...، ادبیات
داستانی آذربایجان به تداوم تجربه ها و حیات خود كوشید.
از چهره های جدیدی كه در فواصل سالهای 1376 تا 1380 به نشر قصه در
قالب كتاب و لابلای صفحات مطبوعات اهتمام ورزیدند می
 توان به باقر
رشادتی، حمید آرغیش، عزیز محسنی، علی داشقین، آغداشلی و ... اشاره
كرد.
بعد از سال 1380، انتشار نشریات دانشجویی به زبان تركی كه فقط پنج
و شش سالی پایید و بعد با تنگناهایی مواجه شد، خونی تازه در رگهای
ادبیات داستانی ایران تزریق كردكه از نشریات شاخص آن چندسال می
توان به مجله های " سحر"، " یاشیل یول "، " یاشماق " و ... اشاره
كرد .
در دههی نود ( 1380-1389) چند نشریه رسمی هم بود كه برای اعتلاء
ادبیات داستانی آذربایجان كوشش های فراوانی انجام داد كه یكی هفته
نامه " نوید آذربایجان " بود و دیگری هفته نامه " اورین خوی " و
همچنین ماهنامه بین المللی " كؤرپور" به كوشش قاسم تركان و ماهنامه
اندیشه فرهنگی ( از شماره 14 الی 26 ).
اما از سال 1380 خورشیدی، با رواج اینترنت و نشر كتابهای
الكترونیكی و وجود سایت ها و بلاگ های ادبی و فرهنگی، تلاش فزاینده
ای برای درج آثار داستانی صورت گرفته كه حتی آن آثاربعد ازدرج فضای
مجازی به شكل كتاب های متعددی منتشر شده اند و تاریخ ادبیات
داستانی آذربایجان را متحول و رنگارنگ نموده اند. اكنون
نویسندگانی چون نگار خیاوی، ملیحه عزیز پور، شهریار گلوانی، لاله
جوانشیر، محمد صبحدل، صالح عطایی، حمید آرغیش، مرتضی مجدفر، یوسف
بهنمون و ... با خلق داستان های مدرن، ادبیات داستانی آذربایجان را
دچار تحول، نو آوری، و رشد وكمال كرده اند و این درخشندگی، با
یاری از فضای مجازی روزبه روز شكوه بیشتری می یابد.
---------------------------------------
1- در نوشتن این مقاله از یادداشتهای " حمید آرغیش " در سایت
داستانی " حكایه "، به عنوان یك منبع موثق و ارزشمند استفاده شده
است .( ع.ذ)
 |
